Pune Rain : पुण्यासह संपूर्ण महाराष्ट्राला अवकाळी पावसाने झोडपून काढले आहे. पुण्यासह संपूर्ण महाराष्ट्रात पडणाऱ्या पावासचे कनेक्शन थेट अमेरिकेशी जाडले जात आहे.  बिल गेट्स यांच्या प्रयोगामुळे  भारतात  मुसळधार पाऊस पडतोय असा दावा केला जात आहे. सोशल मिडियावर बिल गेट्स यांच्या प्रयोगाची जोरदार चर्चा आहे. या संदर्भातील अने व्हिडिओ देखील व्हायरल होत आहेत. जाणून घेऊया बिल गेट्स यांचा हा प्रयोग नेमका आहे तरी काय?

मागील काही दिवसांपासून सोशल मीडियावर आणि हजारो व्हॉट्सॲप ग्रुप्सवर एक भारतात पडणाऱ्या अवकाळी पावसासंदर्भातील एक व्हिडिओ व्हायरल होत आहे. 2007 पासून बिल गेट्स एक विज्ञान प्रयोग करत आहेत. सौर भू-अभियांत्रिकी (solar geoengineering) या प्रयोगाचा संबंध या पावसाशी जोडला जात आहे. सत्य काय आहे ते जाणून घ्या.
भारतात सध्या सर्वत्र अवकाळी पाऊस पडत आहे. 

मार्च महिन्यात देशाच्या अनेक भागांमध्ये झालेल्या पावसाने आणि थंडीने लोकांना आश्चर्यचकित केले आहे. पण एकीकडे लोक हवामानाचा आनंद घेत आहेत, तर दुसरीकडे त्याबद्दलचे विविध दावे इंटरनेटवर व्हायरल होत आहेत. इंस्टाग्राम, रेडिट आणि इतर प्लॅटफॉर्मवरील असंख्य पोस्टमध्ये पावसाबाबत दावा केला जात आहे. हा पाऊस नैसर्गिक नसून “कृत्रिम” आहे. काही वापरकर्ते याचा संबंध तथाकथित “हवामान प्रयोगाशी” जोडत आहेत आणि बिल गेट्स यांनाही यात गोवत आहेत . व्हायरल व्हिडिओमध्ये असा दावा करण्यात आला आहे की, ‘सौर भू-अभियांत्रिकी’द्वारे हवामानावर नियंत्रण ठेवले जात आहे. तसेच, सूर्यप्रकाश रोखण्यासाठी आणि तापमान कमी करण्यासाठी विमानांमधून कॅल्शियम कार्बोनेटसारखे कण सोडले जात असल्याचाही दावा त्यात करण्यात आला आहे. काही पोस्ट्समध्ये तर असेही सुचवले आहे की, आता निसर्ग नव्हे, तर खाजगी कंपन्या हवामानावर नियंत्रण ठेवत आहेत. या दाव्यांमध्ये ‘SCoPEx’ प्रकल्पाचाही उल्लेख आहे. या प्रयोगांसाठी भारताचा वापर केला जात असून, अलीकडील पाऊस हा त्याचाच पुरावा आहे, अशी अफवा सोशल मीडियावर पसरवली जात आहे.

 SCoPEx प्रकल्प काय आहे?

SCoPEx (Stratospheric Controlled Perturbation Experiment) हा एक वैज्ञानिक संशोधन प्रकल्प आहे.  सूर्याचा काही प्रकाश अवकाशात परत परावर्तित करून पृथ्वीचे तापमान कमी करता येते का, हे समजून घेण्यासाठी या प्रयोग केला जात आहे. ही कल्पना ‘सौर भू-अभियांत्रिकी’शी संबंधित आहे. शास्त्रज्ञांना स्ट्रॅटोस्फियरमध्ये अत्यंत कमी प्रमाणात कण सोडून त्यांच्या परिणामांचा अभ्यास करायचा होता. हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की हा केवळ संशोधन-स्तरावरील प्रयोग आहे, कोणतीही मोठ्या प्रमाणावरील हवामान बदलाची योजना नाही. हार्वर्ड विद्यापीठातील शास्त्रज्ञांनी सुरू केलेल्या या प्रकल्पामुळे मोठा वाद निर्माण झाला आहे. पर्यावरणीय समस्यांमुळे तो थांबवण्यातही आला होता. स्पष्टपणे, हा काही ‘गुप्त हवामान नियंत्रण प्रकल्प’ नाही.

पावसामागचे खरे कारण काय आहे?

हवामानशास्त्रज्ञांच्या मते, दिल्ली-एनसीआरसह उत्तर भारतात अलीकडे झालेल्या पावसामागे आणि थंडीमागे पश्चिमी विक्षोभ हे खरे कारण आहे. ही एक सामान्य हवामान प्रणाली आहे, जी पश्चिमेकडील देशांकडून भारतात येते आणि पाऊस, ढग व थंड वारे घेऊन येते. या वर्षीची पश्चिमी विक्षोभ प्रणाली थोडी वेगळी होती. त्यामुळे अफगाणिस्तानपासून पाकिस्तानमार्गे भारतापर्यंत एक लांब कमी दाबाची रेषा तयार झाली होती. परिणामी, मार्च महिन्यात पाऊस पडला आणि तापमानातही घट झाली.

SCoPEx प्रकल्पाचा संपूर्ण तपशील 

या संशोधनाशी संबंधित प्रकल्पांपैकी एक SCoPEx होता. वातावरणात कॅल्शियम कार्बोनेटसारखे धुळीचे कण फवारून सूर्यप्रकाश अवकाशात परत परावर्तित करता येतो का, हे समजून घेणे हा या प्रकल्पाचा उद्देश होता. बिल गेट्स यांनी या प्रकल्पाला निधी दिला होता. तथापि, याची मोठ्या प्रमाणावर कधीच अंमलबजावणी झाली नाही आणि 2024  मध्ये तो बंद करण्यात आला. शिवाय, त्याचा भारताशी काहीही संबंध नव्हता. भारतातील हवामान बदल  नैसर्गिक हवामान बदल असला तरी, सोशल मीडियावर षडयंत्राचे सिद्धांत वेगाने पसरत आहे.  सोशल मिडियावर अनेक व्हिडिओ व्हायरल होत आहेत. 

पश्चिमी वारे 

अलीकडील पाऊस आणि थंडी ही पूर्णपणे नैसर्गिक कारणांमुळे आहे. याला ‘हवामान प्रयोग’ किंवा ‘कृत्रिम पाऊस’ म्हणणे दिशाभूल करणारे आहे. पश्चिमी वारे  ही  नैसर्गिक हवामान प्रणाली आहे. यात भूमध्य सागरी प्रदेशाच्या आसपास तयार होतात आणि पश्चिमेकडून पूर्वेकडे प्रवास करत भारतात पोहोचतात. त्या आर्द्रता, ढग आणि थंड वारे घेऊन येतात. जेव्हा या प्रणाली अफगाणिस्तान आणि पाकिस्तानमार्गे उत्तर भारतात प्रवेश करतात, तेव्हा त्या येथील वाऱ्यांशी टक्कर होऊन ढग तयार करतात. यामुळे डोंगराळ भागात पाऊस, गारा आणि हिमवृष्टी होते. पश्चिमी वारे साधारणपणे हिवाळ्यात अधिक सक्रिय असतात, ज्यामुळे डिसेंबर ते फेब्रुवारी दरम्यान उत्तर भारतात पाऊस आणि हिमवृष्टी होते. मात्र, यावेळी ते मार्च महिन्यातही सक्रिय होते, परिणामी हवामानात अचानक बदल झाला आणि उन्हाळ्याच्या उष्णतेत गारवा जाणवला. शहरांमध्ये आणि गावांमध्ये याचा परिणाम वेगवेगळा असतो. शहरांमध्ये यामुळे उकाड्यापासून दिलासा मिळत असला तरी, मुसळधार पाऊस आणि गारपिटीमुळे पिकांचे नुकसान होऊ शकते, त्यामुळे हे शेतकऱ्यांसाठी कधीकधी हानिकारक ठरू शकते.